Strzelin: wymagające cierpliwości, miasto granitu

Uff, wiosna i lato za nami (ok, w sumie to i pół jesieni też xd) – okres był to diablo intensywny i na pisanie czasu brakowało (a jeśli taki się znalazł to… wolałem przeznaczyć go na dobrą książkę czy nadganianie seriali, takie fakty). Jak to jesienią jednak bywa, nadchodzi ten moment kiedy z radością siadam do klawiatury i zaczynam pisać. Dużo. Na pierwszy ogień idzie ukochany Dolny Śląsk, jak co roku silnie eksplorowany. Ponownie zaglądałem tu do miejsc z dawna wymarzonych, jak i takich, które wcześniej nawet nie zbliżały się do listy „do zobaczenia”, takich, które bez zająknięcia można nazwać turystyczną petardą, jak i takich, które wystawiały człowieka na próbę. Zacznijmy w Ziębicach i Strzelinie (choć w odwrotnej kolejności), zaliczających się do grupy raczej niespodziewanych destynacji – co więcej każde z miast stoi na przeciwległym biegunie turystycznej atrakcyjności. Z jednej strony Ziębice, ocalałe z wojennej pożogi, naprawdę urokliwe, ładne, pięknie położone; z drugiej Strzelin, niemal całkowicie zniszczony podczas walk 1945, jeden z najbardziej kuriozalnych przypadków powojennej odbudowy, posiadający kilka asów w rękawie, a jednak zdający się nie wykorzystywać pełni ich potencjału. I to do miasta, któremu Wzgórza Strzelińskie zawdzięczają swą nazwę, zajrzymy najpierw.

Strzelin to miasto, mogące pochwalić się kilkoma wyjątkowymi atrakcjami. Tu: Dom Książąt Brzeskich.
Jest to też jednak miasto, które jak mało które pokazuje na czym polega naprawdę nieestetyczna (i raczej niekoniecznie przemyślana) odbudowa zniszczonego podczas wojny historycznego centrum.

Gdyby parę miesięcy temu ktoś powiedział mi „nie minie pół roku a trzykrotnie Strzelin odwiedzisz” to kazałbym mu sprawdzić czy z głową wszystko w porządku. Bo też nie jest to miasto łatwe do „turystycznego” polubienia, a moja droga do znajdywania kolejnych, nie tak oczywistych plusów była długa i wyboista. Druga rzecz jest taka, że nigdy nie uwierzyłbym w napisanie tak długiego tekstu o Strzelinie 😛

Strzelin jest miastem niewielkim, liczącym sobie niewiele ponad 10 tysięcy mieszkańców. Oddalony od Wrocławia o niespełna 40 kilometrów, może służyć za punkt startowy do eksplorowania całkiem fajowych Wzgórz Strzelińskich – mimo to nie jest pierwszym, dziesiątym a nawet setnym wyborem jeśli chodzi o turystyczne destynacje podróżujących po Dolnym Śląsku. Nie będzie wielką przesadą jeśli za główny powód takiego stanu rzeczy wskażę całkowite zniszczenie miasta w radzieckim ataku roku 1945, jak i powojenną odbudowę, bardzo mocno ignorującą historyczną tkankę. Jeśli kojarzycie dolnośląskie miasta, którym przyszło mierzyć się z podobnym losem to bądźcie pewni, że mało gdzie znajdziecie AŻ TAK niekorzystne efekty odbudowy jak w Strzelinie.

Strzelin był jednym z miast, które w 1945 roku najdotkliwiej zebrały burzę rozsianego 6 lat wcześniej, nazistowskiego wiatru. Odbudowany w XXI-wieku ratusz góruje nad „niezbyt urodziwym” rynkiem.

Strzelin „poświęcił” większość zniszczonej tkanki stawiając w jej miejsce nowe, szybsze i tańsze bloki, po trochu z powodu niepewnego statusu Ziem Odzyskanych, z racji małych funduszy, braku możliwości czy przez zwykłe głupie decyzje dysydentów. Powojenna odbudowa z turystyczno-zabytkowego punktu widzenia wprawia w smutek, ale z pewnością ci, którym nowe domy były potrzebne nie patrzyli na to w ten sposób. Niby to rozumiem, ale okolice rynku, niezbyt reprezentacyjne bloki, naprawdę spore, wciąż niezagospodarowane połacie po dawno wyburzonych kamienicach, a pośrodku tego wyremontowany, renesansowy ratusz (pasujący tam teraz jak pięść do nosa) to widok z jakim długo się nie pogodzę.

Strzeliński rynek czeka na odbudowę całej północnej pierzei, przez co daje iluzję rozciągnięcia/połączenia z sąsiadującą, wciąż niezagospodarowaną łąką.
Strzeliński rynek i powojenne bloki.
Strzeliński rynek.

Trwałego urazu do rynku i okolic nabawiałem się podczas pierwszej wizyty, w zimowej jeszcze części marca. Odwiedzinom tym towarzyszył lekki smog i brak liści na drzewach*, każdy zaniedbany kąt wyjątkowo rzucał się w oczy a największe z historycznego (i turystycznego) punktu widzenia atrakcje były zamknięte. To właśnie drugi z powodów dla których Strzelin  jest raczej wymagającym celem odwiedzin – najgłębszy kamieniołom granitu w Europie, zjawiskowa romańsko-gotycka rotunda Św. Gotarda czy ratusz z wieżą widokową, nie zawsze są dla turystów otwarte a na zwiedzanie załapać się można tylko podczas organizowanych przez miasto wydarzeń (info o nich znajdziecie na fanpagu Centrum Informacji Turystycznej na fb). Kiedy już jednak nań się trafi (a zdarzyło się tak we wrześniu) to nie mam pytań, przewodnicy robią świetną robotę!

* – z perspektywy czasu brak liści potrafił też być pomocny, odsłaniając to co wiosną i latem niewidoczne.

Welp.

Drugi, wiosenny już raz, był w zasadzie szybkim post scriptum do odwiedzin w Ziębicach (o których więcej, następnym razem). I już wtedy, na niekorzystnym wizerunku miasta zaczęły pojawiać się rysy – dużą rolę odegrały w tym kwitnące okoliczności przyrody, z  czerwonymi kasztanowcami na czele.

Pora roku czy pogoda znacząco wpływają na odbiór miasta.

No i w końcu, przełom nadszedł wraz z ostatnią eskapadą, skrupulatnie przemyślaną, odbywającą się we wrześniowy weekend, podczas obchodów dni patrona miasta, Św. Michała. Pogoda sprzyjała, dało się zajrzeć do większości, wspomnianych wcześniej atrakcji a dłuższy spacer po peryferiach miasta upewnił mnie w przekonaniu, ze Strzelin choć wciąż nie jakoś wybitnie ładny, ma trochę więcej do zaoferowania niż wydaje się na pierwszy rzut oka – ot, wymaga cierpliwości, wyrozumiałości i szczęścia do aury. Można wręcz, parafrazując klasyka, zaryzykować stwierdzenie „not great, ale już nie terrible”.

Jest wrzesień i dzień (weekend) Św. Michała, jest fajnie.
Na zwiedzanie wielu zabytków najłatwiej załapać się latem.

Tym zawoalowanym wyznaniem skomplikowanych uczuć zakończmy ten przydługawy wstęp. Zapraszam was na bliższe przyjrzenie się strzelińskim nieoczywistościom.

STRZELIN – MIASTO GRANITU

Do miasta przyjeżdżam pociągiem. Jak na tak niewielką miejscowość, zatrzymuje się tu całkiem sporo połączeń. I to nie byle jakich bo i Intercity kursujących m.in. do Pragi (Baltic Express pozdrawia!) – głównie jednak, stacja obsługuje ruch Kolei Dolnośląskich pomiędzy Wrocławiem a Ziemią Kłodzką. Pięknie wyremontowany dworzec naprawdę może się podobać – oddalony od centrum, należy do tych 10, może 15% miasta, które przetrwały walki 1945 roku.

Strzeliński dworzec kolejowy.

Odstawmy jednak kolej na boczny tor. Nasz spacer po Strzelinie zacznijmy od tego z czego miasto słynie. A słynie z granitu! Ba, bywa wręcz nazywany miastem granitu, solo stającym w szranki z granitową stolicą Polski, Strzegomiem i jego zagłębiem.

Miejscowy granit, przez lata, a wręcz stulecia był jednym z czynników wpływających na rozwój miasta. Pierwsze cechy kamieniarskie istniały tu już w XIII-wieku – a wielce prawdopodobne, że rzemieślnicy biegli w wydobyciu i obróbce kamieni przybyli tu jeszcze przed lokacją miasta w 1292 roku! Wynik niezły, ale dopiero w XIX-wieku, wraz z rozwojem techniki (dynamit mówi kaboom!) jak i pojawieniem się kolei – będącej zbawieniem dla transportu ciężkich bloków skalnych – nastąpił przełom a kamieniołom z raczej lokalnego gracza przeistoczył się w prawdziwą kopalnianą bestię. Granit wydobywany na skalę przemysłową trafiał już nie tylko na miejscowe podwórko, ale zaczął docierać nawet do Berlina. Pod koniec II Wojny Światowej wskutek radzieckiej ofensywy, ale i działań uciekających Niemców, kopalnia zmieniła się w jedno wielkie, zalane wodą złomowisko. Potencjał kamieniołomu widoczny był jednak gołym okiem i już w rok po wojnie przywrócono wydobycie!

Kamieniołom granitu w Strzelinie. Najgłębszy w całej Europie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie. Najgłębszy w całej Europie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie. Najgłębszy w całej Europie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie. Najgłębszy w całej Europie.

Przez lata strzelińskie wyrobisko „dokopało” się lauru najgłębszego w Europie. Wciąż eksploatowane sięga dziś 123 metrów głębokości (do najgłębszego, E.L. Smith Quarry brakuje jeszcze 60) i co najmniej raz w roku udostępniane jest do zwiedzania – składającego się z pogadanki o historii, podziwiania wyrobiska z platformy widokowej i zobaczenia pracujących tam maszyn. Co też jest fajne. I to nie jest tak, „że na niewtajemniczonych robi spore wrażenie” – myślę, że spoglądając na wielką dziurę w ziemi, nawet weterani turystyki odkrywkowej z uznaniem kiwną głową. Miejscowi za to z rozrzewnieniem wrócą myślami do dawnych czasów, gdy teren kopalni nie był tak ściśle strzeżony i w zalanej części można było się kąpać.

Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie i najwyższy antropogeniczny wodospad w Polsce?
Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie.

Stuprocentowo pewne zwiedzanie odbywa się w czasie obchodów święta patrona miasta, św. Michała Archanioła, w ostatni weekend września (zbiórka na ul. Kamiennej, za budynkiem Starostwa Powiatowego). I jakkolwiek fajnie było na miejscu posłuchać o historii strzelińskiego granitu, super było rzucić okiem na wyrobisko, a na koniec zajrzeć do kilku koparek to… żałuję, że naszej grupie nie dane było zobaczyć (jak nieraz w przeszłości to bywało) procesu rozłupywania skał, już po przetransportowaniu ich z „wielkiej dziury”.

Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie.
Kamieniołom granitu w Strzelinie.

Miejscowy granit znajdziecie w ocalałych zabytkach Strzelina (choćby w najstarszych, pochodzących jeszcze z XII i XIII-wieku elementach Rotundy Św. Gotarda), w szeregu polskich miast (od Wrocławia, Brzegu po Kraków, Oświęcim i Warszawę) jak i Berlinie, gdzie szukać można go np. w Reichstagu. 

Strzeliński granit znajdziemy też u podstawy wieży ratuszowej.

I jeśli podobnie jak ja, dotrzecie do Strzelina pociągiem, to wasze pierwsze spotkanie z granitem powinno nastąpić tuż po opuszczeniu dworca, na znajdującym się przed budynkiem, skwerku, dumnie noszącym nazwę Parku Skalnego. Poczytacie tam nie tylko o granicie, ale i kilku innych wydobywanych na Dolnym Śląsku skałach. Spotkacie też mosiężną postać dawnego Górnika, który przy pomocy technologii już jak najbardziej współczesnej (w postaci kodu QR odsyłającego do strony z nagraniem) opowiada o historii „strzelińskiego złota”. Górnik jest jedną z kilku postaci tworzących Strzeliński Szlak Historyczny – fajna to inicjatywa, i nie raz jeszcze traficie na jej bohaterów.

Park Skalny.

STRZELIN: SPACER PO PERYFERIACH

Oddalone od ścisłego centrum ulice to niezłe gagatki, potrafiące uśpić naszą czujność, dając złudzenie tego, że z tą powojenną odbudową Strzelina to nie jest tak źle jak się mówi. To naprawdę fajne, wręcz emblematyczne kawałki dolnośląskiego krajobrazu, idealnie pasującego do takich niewielkich miast. Prowadząca z dworca ulica Bolka I Świdnickiego (dawniej nomen omen ul. Dworcowa) pełna jest różnorakich willi, górują nad nią dawne urzędnicze kamienice. Powidoki reprezentacyjności ulicy unoszą się nad nią po dziś dzień, wiosną przywdziewając piękne barwy kwitnących kasztanowców.

Ulica Bolka I Świdnickiego (dawna Dworcowa).
Ulica Bolka I Świdnickiego (dawna Dworcowa). Piękna willa będąca dziś siedzibą Urzędu Skarbowego.
Ulica Bolka I Świdnickiego (dawna Dworcowa).

Przyjemnie spaceruje się pośród międzywojennej, modernistycznej zabudowy wzniesionej w północnej części miasta dla nie do końca majętnych mieszkańców. Niewielkie kamieniczki, jedno- i dwurodzinne domy z ogródkami, sporo zieleni, nieoczywiste bryły, trochę miejsca dla nie tak często odsłoniętej w mieście cegły. Osiedle wzdłuż ulic Piłsudskiego, Sienkiewicza czy Dubois wyszły spod ręki m.in. Hermanna Wahlicha, znanego choćby z zaprojektowania kilku, znacznie bardziej imponujących, wrocławskich domów towarowych.

Miedzywojenna zabudowa Sttrzelina.
Miedzywojenna zabudowa Sttrzelina.

Zaprawdę, kręcąc się wokół Starego Miasta, w towarzystwie reszty ocalałych zabudowań z przełomu XIX i XX-wieku (jak w wielu innych miastach, z wojennej pożogi jakimś cudem ocalały gmachy poczty czy szkół), mógłbym was jeszcze przez chwilę chwilę wodzić za nos, dając nadzieję, że właśnie tak prezentuje się dziś i centrum Strzelina. No i cóż, z początkowych akapitów wiecie, że nie ma na to szans.

Strzelińskie liceum.
Klasyczna, neogotycka siedziba poczty.
Całkiem przyjemny skwerek w cieniu pozostałości miejskich murów.

Strzelin jest miastem o historii liczącej przeszło 700 lat, pamiętającym czasy księstwa Ziębickiego, księcia Bolka I i jego synów, miastem zmagającym się z husyckimi najazdami, pod przychylnym okiem książąt brzeskich i dzięki barwnej mozaice rzemieślników polskich, czeskich i niemieckich rozkwitającym w XVI-wieku, podczas Wojny Trzydziestoletniej nie oszczędzonym przez żadną ze stron konfliktu, trapionym dodatkowo przez pożary i epidemie, przemysłowo rozkwitającym w XIX stuleciu. Niestety, wkraczając na teren dawnego Starego Miasta większości tej historii, a na pewno jej materialnego oblicza nie odnajdziecie. Zniszczone w 1945 roku podczas walk niemiecko-radzieckich, spalone w tygodniach kolejnych, po wojnie zdewastowane, odbudowane w oderwaniu od historycznego charakteru (co najgorsze wbrew pierwotnym planom, zakładającym dość wierną rekonstrukcję rynku i okolic) stanowi ono dziś jedno z najbardziej depresyjnych centrów miast na całym Dolnym Śląsku. W każdym razie z turystycznego punktu widzenia.

Strzelińskie Stare Miasto obecnie.
Strzelińskie Stare Miasto obecnie.
Strzelińskie Stare Miasto obecnie.

STRZELIN: RYNEK I RATUSZ

Strzeliński rynek był placem rozległym i wielce okazałym, rozciągającym się na kwadracie o bokach przeszło 110 metrowych. Przez stulecia wielokrotnie niszczony przeobrażał swe oblicze, zawsze jednak wpisując się w nadane jeszcze w średniowieczu działki. Kamienice gotyckie zastępowane były renesansowymi, potem barokowymi i klasycystycznymi. Wymyślne fasady i szczyty ustępowały miejsca realizacjom prostszym acz wciąż stylowym – podobny proces zachodził choćby w moim Lesznie. Zniszczenia z 1945 roku i późniejsza odbudowa przyniosły temu kres.

Strzeliński rynek.
Strzeliński rynek.
Rynek parę lat przed IIWŚ. Fot. polska-org.pl

Rekonstrukcja rynku i okolic, wbrew pierwotnym założeniom, za nic miała sobie historyczny układ, nie tylko całych pierzei, ale i kwartałów. Powojenne bloki o wątpliwej urodzie, bez składu i ładu zajmowały wolne przestrzenie, niszcząc coś co trwało setki lat. Z dwóch ocalałych modernistycznych kamienic, tylko jedna zachowała nadające jej charakter elementy. W całości wyburzona pierzeja północna do dziś zionie pustką, czekając na ruch… spółdzielni mieszkaniowej i prywatnego właściciela, w rękach których się znajduje. Jak na razie, pełni ona rolę przedpola dla wielkiej, zielonej, trawiastej plamy – no przynajmniej nie jest ona zabetonowana 😛 Jednak! Widać, że ostatnimi laty coś się w myśleniu o tkance rynku zmienia: na swoje przedwojenne miejsce wrócił pomnik strzelca (a raczej jego wierna kopia), nowo odbudowana grupa kolorowych kamieniczek przy pierzei południowej stara się wyróżniać na tle prostych bloków, a nad całym placem ponownie dumnie góruje ratusz, przez długi czas, krok po kroku przywracany do okołorenesansowej formy.

Strzeliński rynek.
Strzeliński rynek.
POmnik strzelca i jedna z dwóch ocalałych modernistycznych kamienic.
Strzeliński rynek.
Najmłodszy narybek, zgrabnie odcinający się od prostych bloków wokół.
Jeździec z brązu, ufundowany został przez Mullerów na 100-lecie działalności ich firmy – oryginał zaginął po 1945 roku, dziś podziwiać można wierną kopię.

Strzeliński ratusz podobnie jak i cały rynek przeszedł wiele, nie oszczędzały go wojny i zwykłe katastrofy budowlane, uparcie jednak niczym feniks z popiołów wracał na swoje miejsce. Zniszczenia II WŚ (pierw wysadzenie przez Niemców, a potem dobitka w postaci ataku wojsk radzieckich) zmiotły renesansową budowlę z mapy miasta, pozostawiając jedynie kamienną podstawę wieży, oraz skryte pod powierzchnią piwnice. Na kolejne (i oby ostatnie) powstanie z popiołów, budynek musiał czekać dobre kilkadziesiąt lat. I chyba dobrze, że tak długo bo przez ten czas ktoś dojrzał do decyzji by przywrócić go w formie bliskiej oryginałowi. W pierwszej kolejności odbudowano wieżę, po kilku latach dołączył do niej budynek ratusza, z zewnątrz nawiązujący do renesansowych szat sprzed stuleci, wewnątrz całkiem nowoczesny, dostosowany do pełnienia funkcji Urzędu Miasta i Gminy. Na 40 metrze – liczącej całościowo 72 metry – wieży znajduje się platforma widokowa… nie jest ona jednak dostępna ot tak – trzeba śledzić komunikaty i wyczekiwać dni otwartych, No cóż zrobić.

Zimą rynek wraz z ratuszem prezentują się tak.
Letnia metamorfoza działa nań dodatnio.
Strzeliński ratusz.
Strzeliński ratusz.
Strzeliński ratusz jest dobrym punktem orientacyjnym.
Strzeliński ratusz.

Dobra, dobra, ale żeby nie było tak kolorowo to spójrzmy na południowo-zachodni róg rynku.

STRZELIN: DOM KSIĄŻĄT BRZESKICH

W drugiej połowie XV-wieku Strzelin znalazł się w bezpośredniej orbicie wpływów książąt brzeskich. Przez lata obdarowywali oni miasto przywilejami, w zamian otrzymując chociażby budulec pod rozbudowę swej brzeskiej rezydencji. Na początku XVII stulecia, z inicjatywy księcia Jana Chrystiana (i trochę jego poprzednika) w rogu strzelińskiego rynku wzniesiono monumentalną siedzibę dla książęcych wysłanników i gości, służącą również za siedzibę poborcy podatkowego. Pokryty sgraffitem, z okazałymi szczytami i lukarnami musiał być kawałem budowli. Przez lata jego bogata forma zrobiła miejsce dużo prostszej bryle, a 1945 rok…. zredukował jej postać do gołych, zrujnowanych ścian.

Dom Książąt Brzeskich.
Dom Książąt Brzeskich.
Dom Książąt Brzeskich.
Pozostałości barokowego portalu.

Co jednak zaskakujące (jak na strzelińskie standardy) Dom Książąt Brzeskich jako jeden z nielicznych zabytków Starego Miasta doczekał się odbudowy w swej historycznej formie. I to takiej naprawdę historycznej, cofającej się do samych renesansowych początków. Trochę to trwało bo prace ruszyły dopiero w latach 80, ale trzeba przyznać, że odtworzenie dachu i szczytów robi wrażenie. I jednocześnie kłuje w oczy, w kontraście do niższych, wciąż zrujnowanych kondygnacji. Taki dziwny jest to twór, mający zadatki na coś pięknego a jednak zatrzymany w połowie drogi do dawnej świetności – fajnie by było jakby w przyszłości znalazło się dofinansowanie na pełne postawienie go na nogi.

Dom Książąt Brzeskich.
Dom Książąt Brzeskich.
Dom Książąt Brzeskich. Barwa cegieł narożnego wykusza stanowi granicę wojennych zniszczeń.

STRZELIN: KOŚCIÓŁ PW. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO

Dom Książąt wzniesiony został na terenach niegdyś należących do zakonu Klarysek, sprowadzonych do miasta jeszcze u jego zarania, przez Bolka I. Przedsiębiorcze siostry przez dziesięciolecia dość sprawnie gospodarowały wieloma okolicznymi dobrami, silnie działając na rzecz miejscowej społeczności. Południowo-zachodni kraniec rynku przez 250 lat był domem dla ich klasztoru, kościoła, skryptorium i szkoły żeńskiej. W połowie XVI-wieku klasztorne budynki świeciły już jednak pustkami. Przez lata, siostrom, jak i całemu miastu we znaki dawały się te same zagrożenia – wojny i zarazy sprawiały, że kilka razy opuszczały one Strzelin szukając schronienia we Wrocławiu. Jednak dopiero Reformacja i nieprzychylni katolickim zakonom książęta brzescy doprowadzili do stałej ich wyprowadzki. 

p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego
Rzeźba Klaryski.
Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i Dom Książąt Brzeskich.

Siostry klasztor opuściły, budynki trwały. Miały jednak – podobnie jak całe miasto – pecha uczestniczyć w potężnym pożarze 1548 roku. Mocno zniszczone zaczęły służyć za magazyny a w międzyczasie uległy… kolejnym zniszczeniom, niesionym przez wszystkie walczące w Wojnie Trzydziestoletniej strony. Ich los odmienił się wraz z przetasowaniem na stołkach władzy: Habsburgowie sprowadzili do Strzelina Augustianów a ci zajęli się odbudową i w zasadzie przebudową całego kompleksu. Gotycko-barokowa świątynia przetrwała wiele kolejnych wolt, rok 1945 był dla niej jednak bezlitosny. Mocno zniszczony kościół został na szczęście odbudowany, służąc dziś za najważniejszą ze strzelińskich świątyń. Ta, która pełniła tę funkcję jeszcze przed wojną (czyt. pw Św. Michała), nie miała tyle szczęścia i na jej miejscu znajdziecie dziś bloki. Ponad jej reliktami latem suszy się pranie a dzieci ganiają po trawniku.

Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego. Barokowe epitafium.
Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego. Wnętrza przywdziały barokowo-klasycystyczne szaty.
Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego. Z zewnątrz wciąż widać gotyckie początki.
Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego

Bardzo fotogenicznym dodatkiem do poklasztornego zespołu jest sąsiadująca z nim niegdysiejsza willa dr Augusta Pietrulli, znanego strzelińskiego lekarza. Piękny to kawał neogotyckiej rezydencji z cegły klinkierowej i glazurowanej. Ocalała z wojny, przekształcona w siedzibę Komitetu Powiatowego PZPR, dziś siedziba jednego z banków.

Dawna dr Augusta Pietrulli.
Dawna dr Augusta Pietrulli.

STRZELIN: ROTUNDA ŚW. GOTARDA

Jest też w tym całym strzelińskim bajzlu jedno miejsce i jeden zabytek, którego mogą mu zazdrościć inne miasta. Rotunda Św. Gotarda, wzniesiona najpewniej jeszcze w XII-wieku, jedna z najstarszych i najlepiej zachowanych romańsko-gotyckich świątyń na Dolnym Śląsku. Rzecz niebagatelna już na papierze, a i w rzeczywistości dzięki nieoczywistej bryle jedyna w swoim rodzaju (a przynajmniej bardzo-bardzo unikalna).

Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.

No dobra, co więc tu mamy. Na początku (jedni badacze piszą o XII, większość jednak o XIII-wieku) z miejscowego granitu, wzniesiona została romańska rotunda z apsydą. W kolejnych stuleciach apsydzie podziękowano, za to dodano dwie charakterystyczne, gotyckie nawy a rotundę nadbudowano nadając jej de facto formę wieży-dzwonnicy. I wyobraźcie sobie, znając tą całą bolesną historię miasta, że kościółek – a już na pewno  jego najstarsza część, czyli rotunda-wieża – jako jedna z nielicznych budowli Strzelina przetrwał nie tylko II WŚ, ale i chyba większość wcześniejszych wojen :O (ok, nie licząc pożaru z czasów Wojny Trzydziestoletniej, kiedy to spłonął szachulcowy szczyt wieży). Dzięki temu dziś, wciąż możemy podziwiać wspaniałe, oryginalne romańskie elementy podstawy rotundy – już sam portal i okna prezentują się zjawiskowo.

Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.

Gotyckie nawy nie wyszły z wojny bez szwanku i doczekały się renowacji – dzięki czemu ta starsza zdaje się nie zdradzać swego wieku. Smukłe krzyżowo-żebrowe sklepienia noszą na sobie ślady barokowego złagodzenia, podczas gdy nawa dobudowana w XV-wieku jest zdecydowanie bardziej surowa w formie. W niej też wzniesiono niewielką emporę służącą ewangelicznej społeczności korzystającej z kościoła do 1945 roku. Co warte wspomnienia, do końca I WŚ większość wiernych uczęszczających na msze była Polakami, przez co nabożeństwa odprawiano po polsku a i sam kościółek dorobił się przydomku Polnische Kirche.

Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda.
Rotunda Św. Gotarda i granica między okresem romańskim i gotykiem.

Dziś niewielka świątynia, kryje się za nową, wschodnią pierzeją rynku i w okresie zimowym (i bezlistnym) jej okolica prezentuje się absolutnie paskudnie, dlatego na jej zwiedzanie najlepiej wybrać się wiosną czy latem – sąsiadujące z nią drzewa robią dobrą robotę w kwestii estetycznej. Informacji o możliwości zwiedzania sensu stricte (a nie tylko podziwiania z zewnątrz) trzeba wypatrywać w mediach społecznościowych, no bo na co dzień świątynia jest zamknięta – jest co prawda tabliczka mówiąc o porannych, poniedziałkowych mszach, ale nie byłem w stanie zweryfikować tej informacji. Szkoda, szkoda, bo takim rarytasem warto się chwalić, udostępniając jak tylko się da.

Psst, to ja Leclerc.

STRZELIN: POZOSTAŁOŚCI MIEJSKICH MURÓW

Dawny Strzelin jak każde szanujące się miasto, otoczony był murami obronnymi. Jak pokazuje historia nie zawsze spełniającymi swoją funkcję, ale jednak dającymi tę namiastkę bezpieczeństwa. Pierwsze obwarowania z trzema bramami (Wrocławską, Ziębicką i Wodną), dziesięcioma basztami oraz fosą, powstały za czasów Bolka I, kolejne rozbudowy – głównie w okolicach bram – trwały do XV-stulecia. I klasycznie, największymi ich nemezis okazały się husyckie tabory oraz wojska wszelakie Wojny Trzydziestoletniej. Jeszcze bardziej klasycznie, wraz z XIX-wiekiem nadszedł ich koniec – jak w większości miast uznano je za przestarzałe, a jednocześnie po prostu blokujące rozwój ówczesny miejskich tkanek.

Pozostałości murów miejskich. Nie zawsze imponujące 😛
Pozostałości murów miejskich.
Pozostałości murów miejskich.
Pozostałości murów miejskich.

Częściowo rozebrane, częściowo zniszczone podczas II Wojny Światowej dziś są już li tylko ledwo zauważalnym reliktem przeszłości. Fragmenty murów zachowały się w kilku miejscach, niekiedy wyeksponowane przy spacerowej promenadzie, niekiedy schowane wśród powojennych bloków. Naszych czasów nie dotrwała żadna z miejskich bram, jednakowoż miejsca w których się znajdowały są dziś delikatnie zaznaczone – kolorowe kostki na ulicach Wodnej i Kościuszki przypominają o bramach Wodnej i Ziębickiej.

Pozostałości murów miejskich.
Pozostałości murów miejskich. Tuż obok tego niepozornego miejsca znajdował się książęcy zamek.

Pozostałości murów miejskich. Miejsce gdzie znajdowała się brama Wodna.

Ocalała za to jedna baszta, Prochowa. W czasie XIX-wiecznego „odmurowywania” miasta, znajdowała się ona w granicach posiadłości księżnej Marii Teresy Radziejowskiej, a tej nie w smak było pozbywać się romantycznej budowli, służącej jej – i jej gościom – za wieżę widokową. Wielce prawdopodobne, że byli wśród nich car Aleksander I i król pruski Fryderyk Wilhelm III, którzy to w czasie wojen napoleońskich zatrzymali się u księżnej na ważnym spotkaniu, knując to i owo.

Baszta Prochowa.
Baszta Prochowa.

STRZELIN: RUINY BROWARU

Baszta wznosi się tuż przy ruinach dawnego browaru. Ponoć nie był to pierwszy lepszy zakład parający się produkcją piwa a tutejsze trunki, mocno inspirowane bawarską myślą piwowarską, cieszyły się dużą popularnością. Rozkwit browaru przypadł na XIX-wiek, kiedy to pod skrzydłami wybitnego przedsiębiorcy Roberta Jaeckela doczekał się tak technologicznych – parowych – usprawnień jak i dedykowanego lokalu mieszczącego się w samym sercu Wrocławia. Dziś mury browaru niemal w całości straszą pustką (taką zarośniętą), ale w cieniu wciąż stojącego komina jest jeden budynek, który nie dość, że doczekał renowacji to i służy dziś za restauracyjkę, i to całkiem przyjemną. Komin – bo tak się zowie – ofertę na talerzu ma mocno włoską, z kolei za barem polewają piwa głównie czeskie.

Ruiny Starego Browaru.
Ruiny Starego Browaru. I jego komin.

STRZELIN: GALERIA SKALNA – DAWNA KAPLICA SZPITALNA ŚW. JERZEGO

Naprzeciw ruin browaru, po drugiej stronie ulicy Brzegowej zauważycie niewielki budynek o proweniencji wybitnie średniowiecznej. Jego bryła jasno – i celnie – wskazuje na jego sakralną funkcję. To dawna kaplica Św. Jerzego, jeden z ostatnich śladów po kompleksie szpitalnym, wzniesionym jeszcze w XIV wieku. W późniejszych latach wielkim dobrodziejem szpitala był książę brzeski Jerzy II – czytałem, że właśnie temu faktowi zawdzięczamy patronat kaplicy i brzmi to bardzo prawdopodobnie.

Dawna kaplica Św. Jerzego.
Dawna kaplica Św. Jerzego.

Rok 1945 nie był dla kaplicy łaskawy. Mocno zrujnowana nie została jednak wyburzona, w latach 80 doczekała się powolnej odbudowy a dziś służy za niewielką galerię sztuki. Super to wieść, szkoda jedynie, że na codzień otwarta jest ona od poniedziałku do czwartku (nie licząc wernisaży czy osobnych imprez), mocno ograniczając – przyjezdnym – możliwość zobaczenia wnętrz. A te, z częściowo zachowanymi średniowiecznymi sklepieniami i podziemiami, już na zdjęciach prezentują się dobrze.

Wnętrza Galerii Skalnej. Dawna kaplica Św. Jerzego. Fot. fotopolska.eu

STRZELIN: KOŚCIÓŁ MATKI CHRYSTUSA I ŚW. JANA APOSTOŁA

Walki II WŚ nie oszczędziły niemal żadnej ze strzelińskich świątyń. Wielu z nich nigdy nie odbudowano. O najważniejszym niegdyś, kościół pw. Św. Michała już pisałem. Podobny los spotkał neogotycki kościół Staroluterański, międzywojenną kaplicę Adwentystów Dnia Siódmego czy żydowską bożnicę. Choć nie, to nieprawda – synagoga została zdewastowana jeszcze podczas Nocy Kryształowej, wojna przyniosła zniszczenie jej budynkowi, zaadaptowanemu na siedzibę NSKK.

Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła i Ewangelisty

Oddalony od centrum kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła i Ewangelisty należy do tej grupy, mającej więcej szczęścia. Mocno zniszczony trwał w postaci ruiny, w latach 80, podobnie jak kaplica Św. Jerzego doczekując odbudowy. Jego korzenie sięgają średniowiecza, bywało, że służył za kościół cmentarny, przez wiele dziesiątek lat znajdował się pod skrzydłami czeskiej społeczności, zamieszkującej Strzelin już od średniowiecza, choć przede wszystkim osiadłej tam wiele lat później, uciekającej przed religijnymi prześladowaniami. Z tego powodu uznałem znajdującą się przed kościołem rzeźbę Jana Nepomucena za całkowicie naturalną – jak się okazuje, pierwotnie stała ona na rynku i przeniesiona została tu podczas odbudowy. Nic to, ja tam uważam, że patron Czech przy dawnym czeskim kościele to dobry układ.

Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła i Ewangelisty
Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła i Ewangelisty i bardzo ciekawy, minimalistyczny drewniany ołtarz.

 STRZELIN: PARKI

Centrum Strzelina jest jakie jest, dlatego w ramach spaceru po mieście warto zahaczyć o oba graniczące ze Starym Miastem parki. Pierwszy, położony jest tuż obok Rotundy Św. Gotarda, przez stulecia służył za ewangelicką nekropolię, dziś jest miejscem na nieśpieszny, spokojny spacer. Jego historia sięga Wojny Trzydziestoletniej kiedy to nieustanne walki i nawiedzające okolicę zarazy dziesiątkowały mieszkańców tak Strzelina jak i okolicznych wsi. Do pochowania było tak wiele osób, że powstać musiał nowy cmentarz – miejsca jego lokalizacji się domyślacie. Gmina ewangelicka chowała na nim zmarłych do roku 1945, po opuszczeniu miasta przez Niemieckich mieszkańców cmentarz wraz z całkiem dobrze zachowaną kaplicą popadł w zapomnienie, rok w rok coraz bardziej zarastając. Decyzję o jego rozebraniu podjęto w latach 70 a o dawnych mieszkańcach niegdyś tu chowanych informuje już tylko tablica.

Tablica przypominająca o cmentarzu ewangelickim.
Patron miasta, Św. Michał.
Dawny cmentarz, dziś parl.

Na dawnych cmentarzach staroluterańskim oraz reformowanym ostało się jeszcze kilka nieczytelnych już nagrobków i krzyży, ale obawiam się, że i one skończą podobnie. Zawsze mam pewnego rodzaju wyrzut do otaczającej nas rzeczywistości i tego jak, mimo możliwości doprowadzamy dawne nekropolie do takiego stanu.

Największym, najpopularniejszym i najbardziej wszechstronnym pod względem atrakcji strzelińskim parkiem jest ten zwany Miejskim. Rozciąga się on na południe od leniwie przetaczającej się przez miasto Oławy, zajmując 7 hektarów górującego nad Strzelinem, Wzgórza Parkowego – proste nazwy najlepsze, czyż nie? Liczący 183 metry wysokości pagór stanowi północny kraniec Wzgórz Strzelińskich więc jeśli chodzi wam po głowie łazęga po tychże, wzgórze idealnie nadaje się na miejsce startu. Całkiem niedawno, bo pod koniec ubiegłego stulecia na szczycie wybudowano Hotel, całkiem ciekawy z zewnątrz, z wieżą zapewne widokową. To jedno z tych miejsc, które na bazie samych opinii z Googlemaps  wydaje się enigmą a oceny pięciogwiazdkowe mieszają się głównie z jedynkami. Ciekawe kto jest bliższy prawdy?

Dawna Pława była rzeką o wiele bardziej imponującą. i Spławną.
Wzgórze Parkowe zimą.
Hotel Maria.
W parku odbywa się gros miejskich imprez.

I cóż, w tym miejscu zakończmy ten spacer. W ramach ściągi podsumujmy: co zrobić by zmaksymalizować wrażenia wizyty w Strzelinie:

  • odwiedźcie miasto przy ładnej pogodzie,
  • zróbcie to podczas miesięcy zielonych (ewentualnie jesienno-ognistych) tak by przyroda zakryła wszystkie niedoskonałości powojennej odbudowy.
  • wyszukajcie informacji o dniach otwartych/świętach podczas których otwarte będą wszystkie lub chociaż większość zabytków.
  • wpadnijcie na szamę do Komina albo Gospody pod Lipką. Dobre jedzonko zawsze spoko.
  • ruszcie dalej na południe do Ziębic, miasta, które – w dużym uproszczeniu – pokazuje jak wyglądałby Strzelin gdyby wojna okazała się dla niego łaskawa.

Podczas pisania nieoceniona były fakty przytaczane w „Atlasie historycznym miast Polski” pod redakcją Romana Czai i Dagmary Adamskiej, wydanym przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN.

 

2 myśli na temat “Strzelin: wymagające cierpliwości, miasto granitu”

  1. W Strzelinie byłem w ubiegłym roku, zrobiłem sporo podobnych ujęć 🙂
    Z tego co czytałem kamieniołom można zwiedzać raz w roku, we wrześniu. Czy trudno się tam dostać/zapisać?

    Polubione przez 1 osoba

Skomentuj

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.